/ 0
{jcomments on} Zazaca, üç ana lehçeden oluşur: Kuzey lehçeleri (Alevi diyalektleri), Palu-Bingöl lehçeleri (merkez) ve Çermik-Siverek lehçeleri (güney).
Güney ve merkez diyalektleri birbirine biraz daha yakındır, ki bunların arasında geçiş şiveleri de vardır. Kuzey diyalektleri ise Batı-Dersim (Hozat-Ovacık), Doğu Dersim (Tunceli, Pülümür, Erzincan, Sivas, Kelkit, Erzurum) ve Bingöl-Varto ağızlarından müteşekkildir. Anadiline hakim ve şivelerle tecrübesi olan biri genelde tüm bölgelerdeki Zazaca’yla iletişim kurabilir. Ne var ki bir yandan Zazaca’yı konuşanların arasında ortak bir iletişim, eğitim olmamayışı, öte yandan Türkçe eğitimden geçme ve medyanın da etkisiyle son nesillerin kelime dağarcığı günlük sözcüklerle sınırlı kalmıştır. Her yörenin de kendine göre günlük kelime dağarcığı ve fonetik yapısı oluşmutur, ki bu da bazan diyalektler arası anlaşabilme zorunluğu yaratmaktadır. Göreceli olarak en muhafazakar şiveler arasında sayılabilen Kiği ve Diyarbakır yöresinde konuşulan Zazaca’dır. Bizim bu çalışmamızda esas alınan şive, Pülümür-Erzincan yöresinde konuşulan Zazaca’dır, ki bu ağız Kuzey-Zazacasında en yaygın sayılan ağız sayılır ve Sivas, Kelkit, Şiran, Gümüşhane ve Erzurum’da konuşulan Zazaca’yla nerdeyse eşittir. Diğer lehçelerle yazı dilinde de dahil iyi anlaşmayı sağlayabilmek için yerel sesler yerine bazı ses ortaklıları tercih edilmiştir.Zazaca’nın konuşulduğu bölge, Sivas’ın batısından başlayarak Dersim (Dêsım), Erzincan (Erzıngan), Gümüşhane’den doğuya Bingöl (Çewlıg), Eruzurum’un kuzeyi (Çat, Aşkale, Tekman, Hınıs), Varto’dan (Gımgım), Elazığ (Xarpêt) üzeri güneye Diyarbakır, Siverek (Sêwregı), Adıyaman (Semsur) illerine kadar uzanan bir alanı kapsamaktadır. Ayrıca Malatya (Pötürge ve Arapkir), Mardin (Sason), Mutki, Sarız (Kayseri), Selim (Kars), Göle (Arhadan), Aksaray illerinin bazı köylerinde ve de İstanbul, Ankara, İzmir, Mersin gibi metropollerde de konuşulmakta. Zazalar’ın nüfusu tam olarak bilinmemekte, fakat tahminlere göre üç ile altı milyon arası olduğu düşünülüyor. Avrupa ’da 150.000 ile 200.000 arası Zazanın yaşadığı düşünülüyor.İnanç olarak Zazalar, Alevi ve Sünni diye ikiye ayrılır. Alevi-Zazalar’ın yerleşim yeri Mezopotamya nın kuzeyindedir. Sünni Zazalar’ın çoğunluğu Şafii, güneydeki kısmı da Hanefi’dir.Zazaca-Alfabe (Kuzey)IPA Telaffuzu örnek Türkçesi
A a [a] Türkçe’deki gibi adır :ateş
B b [b] Türkçe’deki gibi. Sonses veya içses olarak yöreye göre “v” gibi de okunur bıra: kardeş
C c [dz] [c] sonses veya içses olarak a, e, ı, o, u ünlülerin önünde „dz“ gibi okunur, bazı yörelerde iç veya sonseste “z” gibi de okunur.ê, i, ü ünlülerin önünde Türkçe’deki „c“ gibi okunur, bazı yörelerde içseste “j” gibi de okunur.Cor, cêr :yukarı,aşağı
Ç ç [tsh] [tSh] sonses veya içses olarak a, e, ı, o, u ünlülerin önünde „ts“ gibi okunurê, i, ü ünlülerin önünde Türkçe’deki „ç“ gibi okunur (nefesli) çım, çi :göz, eşya, şey
D d [d] Türkçe’deki gibi dı iki
E e [E] Türkçe’deki gibi des on Ê ê [jE] [e] içses olarak „yemek“teki „ye“ gibi okunur (yöresel olarak sadece ince ê de var) sonses olarak ince e diye okunur, „el“ (alem) „e“sine yakın dês, rocê: duvar, birgün
F f [f] Türkçe’deki gibi fek ağız.
G g [g] Türkçe’deki gibi ga öküz.
Ğ ğ [“] Yumuşak g, artdamak ünsüzü olarak telaffuz edilir (Arap. غ), gargara „g“si ğerib garip
H h [h] Türkçe’deki gibi her: eşekI ı [ˆ] Türkçe’deki gibi, biraz i’ye yakındır bılbıl: bülbül.
İ i [i] Türkçe’deki gibi isan: insanJ j [Z] Türkçe’deki gibi jü: birK k [kh] Türkçe’deki gibi kay : oyunL
l, Lh lh [l] […] Türkçe’deki gibi kalın „l“ (istisnaen bazı kelimelerde mevcut) lac, lhınci:oğul, çamur
M m [m] Türkçe’deki gibi mae : anne
N n [n] Türkçe’deki gibi new: dokuz
O o [o] Türkçe’deki gibi oraji: yokuş yukarı
P p [ph] Türkçe’deki gibi (nefesli) pi: baba
Q q [q] Küçük dil yöresinden telaffuz edilir (Arap. ق), sert, gargara „k“si qatır: katır
R r rr , [r], [R], [r] Önses olarak çift „r“ gibi telaffuz edilir. İçses ve sonses olarak Türkçe’deki gibi telaffuz edilir. İçses ve sonses olarak „rr“ diye yazıldığında çift „r“ gibi telaffuz edilirroc :güneş, ara :kahvaltı, bırr:orman
S s [s] Türkçe’deki gibi sae: elma
Ş ş [S] Türkçe’deki gibi şêr: aslan
T t [th] Türkçe’deki gibi tici: güneş ışını
U u [u] Türkçe’deki gibi uca : ora, orda
Ü ü [y] Türkçe’deki gibi dü : duman
V v [v] Türkçe’deki gibi va : rüzgar
W w [w] İngilizce’deki water“in “w”si gibi telaffuz edilir, çift dudak, yarım ünlü; “u”ya yakın Wae: kızkardeş
X x [X] ğ ünsüzün sert (sessiz) varyantı, artdamaktan telaffuz edilir. (Arap. خ), Almanca’nın "ch"si Xoz: domuz
Y y [j] Türkçe’deki gibi yaxe: yaka
Z z [z] Türkçe’deki gibi zon: dilçh [ts] [tS] nefessiz ve sert telaffuz edilen bir „ç“ (diğer „ç“nin telaffuz kuralları geçerli) çhepçhik:solkıvılcım kh [k] nefessiz ve sert telaffuz edilen bir „k“ khez: sarışınph [p] nefessiz ve sert telaffuz edilen bir „p“ phon: yassıth [t] nefessiz ve sert telaffuz edilen bir „t“, (Arap. ط’sına yakın) theyr: kuş