/ 0
Zazaca’da “Sate çanda?” sorusuna yanıt verilidiğinde , saati belirten sayı, dişil koşaç eki olan –a’yı alır (dişil ad olan “sate”
sözcüğünden ötürü). Saatler genelde, diğer dillerde olduğu gibi “13, 14 ... 24” şeklinde değil de, 12-saat şekliyle gün
bölümüyle (sabah, öğlen, akşam) birlikte belirtilir.
Saate göre:
_ sate jüya ‘saat bir’
_ sate dıya ‘saat iki’
_ sate hirêa ‘saat üç’
_ sate phonca ‘saat beş’
_ sate des u jüya ‘saat onbir’
_ sate des u dıya ‘saat oniki’
Sate çandine de? – Saat kaçta?
Dakikası belirli olan bir saat sıra sıfatları ile dile getirilir. Birebir çevirildiğinde ‘birinci, ikinci, üçüncü saat’
anlamına gelir.
Sıra sıfatları: Sıra sıfatları –ine son ekiyle kurulur. Çar + ine _ çarine: 4. (son hece vurgusuz)
1. jüine / verên [saat için sadece “jüine” kullanılır]
2. dıdine (dıyine)
3. hirêine
4. çarine
5. phoncine (phancine)
6. seşine (şeşine)
7. hawtine (hewtine)
8. heştine
9. newine
10. deşine (desine)
11. des u jüine
20. viştine
24. vist u çarine
30. hirışine
40. çewreşine
50. phoncaşine
60. seştine
70. hawtaine [-e (hawtae, heştae, newae) soneki düşer!]
80. heştaine
90. newaine
100. seyine
1000. hazarine
Dakikası belirli olan saat:
nêm – yarım; buçuk: 10:30 sate des u nêma – ‘Saat on buçuk’
Saat ...i ... geçiyor: Sate ...-ine ra ... vêrenê
5:10 Sate phoncine ra des vêrenê – ‘Saat beşi on geçiyor’
8:24 Sate heştine ra vist u çar vêrenê – ‘Saat sekizi yirmidört geçiyor’
2:17 Sate dıdine ra des u hawt vêrenê – ‘Saat ikiyi onyedi geçiyor’
4:15 Sate çarine ra çeyreg vêrenê – ‘Saat dördü çeyrek geçiyor’
Saat ...e ... var: Sate ...-ine rê ... estê
5:50 Sate seşine rê des estê – ‘Saat altıya on var’
8:48 Sate newine rê des u dı estê – ‘Saat dokuza oniki var’
2:53 Sate hirêine rê hawt estê – ‘Saat üçe yedi var’
1:45 Sate dıdine rê çeyreg estê – ‘Saat ikiye çeyrek var’
Saat ...e geliyor: Sate yena ...-ine
Sate yena çarine – ‘Saat dörde geliyor’
Sate yena heştine – ‘Saat sekize geliyor’
Sözcüklerin anlamı:
Verên: ilk [saat için söylenmez]
sate d : 1. saat: 2. an
nêm: yarım
çeyreg: çeyrek
sate ... ra ... vêrenê saat ...’i ... geçiyor
sate ... rê ... estê saat ...’e ... var
sodır (lêl ra) : sabah
meşte (sodır, sora): yarın
tiyare e : uçak
tiyare kuno ra hewa: uçak havalanıyor
tiyare urzeno ra : uçak kalkıyor
pesewe d: gece yarısı
peroc : öğlen
verasan, varasan : öğleden sonra
deqa d: dakika
saniya d : saniye
unceno : çekiyor, sürüyor
uca : orası, ora
ita ra be uca : burdan oraya
(trene) bena raşt (tren) : yola koyuluyor
tı urzena ra : kalkıyorsun
ara d: kahvaltı
ara xo kerdene : kahvaltı etmek
perociye d : öğle yemeği
tı wena: yiyiyorsun
verasaniye d: öğle sonrası yemeği
sami d : akşam yemeği
tı kuna ra : yatıyorsun
sodır sate deşine de: trene sodır sate deşine de bena raşt.
sonde sate hawtine de: otoboz sonde hawtine de yeno.
peroc sate des u dıdine de: ez peroc sate dıdine de sonane kar
pesewe sate jüine de: sıma pesewe sate jüine de sonê çê
Tı sate çandine de yena?
- Meşte sate heşt u nêm de yenane.
Tiyare pesewe hirê u çewres u çar de urzeno ra.
Tiyare pesewe hirê u çewres u çar de kuno ra
hewa.
sate: İta ra be uca çand sate unceno?
deqa: İta ra be uca çand deqa unceno?
saniya: İta ra be uca çand saniya unceno?
Aşağıdaki saatleri o şekilde belirtmek mümkün de olsa halk dilinde kullanılmaz:
1:35 Sate jü u hirıs u phonc de
8:30 Sate heşt u nêm de
13:22 Sate des u jü vist u dı de
21:01 Sate vist u jü u jü de
Ses bilimi (fonetik): „ş” ve „j“ seslerinin Doğu-Dersim ağızlarında belirmesi
Dersim ağızlarında ş ve j ünsüzleri sadece şartlara bağlı olarak belirir. Keza c ve ç seslerinin farklı okunuş şekilleri için de geçerlidir (bkz. alfabe).
Dersim ağızlarında ş ve j ünsüzleri belirli seslerin etkisinden ötürü çıkar. Diğer şivelerde aslen ş veya j olan ünlüler, Dersim ağızlarında s veya z seslerine dönüşmüştür. c [dz ve dZ] ve de ç [ts ve tS] harflerinin iki farklı okunuşu da bu ağızdaki ses kanunundan dolayıdır.
Zazaca’nın Doğu-Dersim ağızlarında (Pülümür, Erzincan, Mamekiye, Nazmiye, Tekman, Xınıs, Sivas gibi) s ve z
ünsüzlerinden sonra ilk etapta i, ü veya ê ünlüleri geldiği taktirde ş veya j seslerine dönüşür (damaksıllaştırma).
Aynı şekilde c ve ç ünlüleri de yukarıda belirtilen ses kanununa göre farklı okunur:
s + i _ şi s + ê _ şê (son seste dönüşmez!) s + ü _ şü
des ‘on’ _ deşine ‘onuncu’ şêr ‚aslan’ parşüye (d) ‚kaburga’
şia ‘kara, siya’ şêne (e) ‚göğüs, sine’ şüye (d) ‚dağ sırtı’
hirıs ‚otuz’ _ hirışine ‚otuzuncu’ Uşên ‚Hüseyin’ şüane (e) ‘çoban’
z + i _ ji z + ê _ jê (son seste dönüşmez!) z + ü _ jü
1 otoboz _ 2 otoboji jêde ‚çok, ziyade’ jükek ‚tek, biricik’
jil ‚filiz’ jên ‚eyer (at)’ jüa ‚kuru’
c [dz] + i _ ci [dj] c [dz] + ê _ cê [dj] (son seste dönüşmez!) c [dz] + ü _ cü [dj]
ciran/e ‚komşu’ cêr ‚aşağı’ cüin ‚harman’
ciamord ‚erkek’ cênıke ‚kadın’ cüanıke (f) ‚saygın bir kadın’
ç [ts] + i _ çi [tş] ç [ts] + ê _ çê [tş] (son seste dönüşmez!) ç [ts] + ü _ çi [tş]
çi ‚şey, eşya’ çêber ‚kapı’ çü (m) ‚çubuk’
çite (f) ‚başörtü’ çêneke ‚kız’ çüal (f) ‘çuval’
Nefessiz ç (alfabeye bakınız) :
çh [ts] + i _ çhi [tş] çh [ts] + ê _ çhê [tş] (son seste dönüşmez!)
çhik ‘kıvılcım’ çhêr ‘yiğit’
Not: ‚son seste dönüşülmemesi’: 2 masê ma estê. Rocê ‚birgün’, Hirısê asme ‚ayın otuzu’
istisna: çê [oku: tşê]
–ş ünsüzünden veya d- veya –t ünsüzlerinden sonra da –i geldiğinde de s ve z sesleri birçok ağızda ş veya j ünsüzlerine dönüşür:
ronişte ‚oturmuş’, nejdi ‚yakın’, waştiye ‚nişanlı’, heşt ‚8’
1 dest _ 2 deşti ‚1 el _ 2 el’